Wirus Epsteina-Barr mononukleoza zakaźna

Wirus Epsteina-Barr (EBV) to wirus z rodziny herpeswirusów, odpowiedzialny za różne choroby, z których najczęstszą jest mononukleoza zakaźna. Charakterystyczne objawy tej infekcji obejmują gorączkę, ból gardła, powiększone węzły chłonne oraz ogólne osłabienie.
EBV jest jednym z najpowszechniej występujących wirusów u ludzi. Choć pierwsze szczegółowe opisy mononukleozy zakaźnej pochodzą z 1920 roku, wirus wyizolowali Epstein i Barr dopiero w 1964 roku. EBV występuje we wszystkich rejonach świata, a zachorowania nie wykazują sezonowości. Zakażenie zwykle przebiega we wczesnym dzieciństwie, a do 25. roku życia blisko 90% populacji miało kontakt z wirusem. Mononukleozę zakaźną diagnozuje się głównie u dzieci i młodzieży, nieco częściej u kobiet niż u mężczyzn.

Wirus Epsteina-Barr mononukleoza zakaźna przyczyny 
EBV należy do rodziny herpeswirusów. Źródłem zakażenia są zarówno osoby z klinicznymi objawami choroby, jak i bezobjawowi nosiciele. Do przeniesienia wirusa dochodzi poprzez kontakt ze śliną lub krwią, na przykład:

• Całowanie,

• Wspólne spożywanie posiłków lub napojów,

• Korzystanie z tych samych przyborów higienicznych i zabawek.

Rzadziej zakażenie może nastąpić w wyniku transfuzji krwi, przeszczepu narządów czy kontaktu seksualnego (przez spermę).
Głównym czynnikiem ryzyka przejścia zakażenia w przebieg objawowy są stany głębokiego niedoboru odporności. Do grup o podwyższonym narażeniu należą pracownicy ochrony zdrowia, nauczyciele i opiekunowie w placówkach opiekuńczych. Niebezpieczeństwo dotyczy szczególnie osób z upośledzoną odpornością w ich otoczeniu.

Wirus Epsteina-Barr, mononukleoza zakaźna patogeneza
Po dostaniu się do organizmu wirus namnaża się w komórkach nabłonka nosogardzieli. Liza tych komórek prowadzi do uwolnienia wirionów, które przemieszczają się do gruczołów ślinowych oraz tkanek limfatycznych gardła. Kolejna faza replikacji skutkuje wiremią i zajęciem układu limfatycznego – wątroby, śledziony oraz limfocytów B w krwi obwodowej.

W stanie utajonym EBV utrzymuje się w limfocytach B i komórkach nabłonka w postaci episomów w jądrze komórkowym. Rzadko integruje się z DNA gospodarza, lecz dzieli się wraz z komórką, trafiając do kolejnych pokoleń komórek. Nowe wiriony powstają głównie w komórkach nabłonka ślinianek, skąd ponownie zakażają krążące limfocyty B.

Klasyfikacja chorób wywołanych przez EBV
U osób z niedoborami odporności (wrodzonymi lub nabytymi, np. w przebiegu HIV, chorób nowotworowych, podczas immunosupresji) EBV może prowadzić do uszkodzeń wielu układów. Na podstawie dominujących objawów wyróżnia się:

• Mononukleoza zakaźna
  EBV jest najczęstszą przyczyną mononukleozy, chociaż przebieg może przypominać ostrą fazę zakażenia HIV, z wszystkimi charakterystycznymi objawami.

• Zmiany neurologiczne
  Wirus przenika do ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego, wywołując zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu i rdzenia, zespół Guillaina-Barrégo, porażenie Bella czy ostrą ataksję móżdżkową. Często towarzyszą im zaburzenia snu i zmiany psychotyczne.

• Uszkodzenia układu krwiotwórczego
  Dochodzi do neutropenii, limfocytarozy z komórkami nietypowymi, hemofagocytozy, hipogammaglobulinemii oraz rzadziej zespołu limfoproliferacyjnego sprzężonego z chromosomem X.

• Nowotwory związane z EBV
  Najczęściej to chłoniaki Hodgkina i nieziarnicze, mięsaki gładkokomórkowe, rak nosogardła, chłoniaki T-komórkowe oraz chłoniak Burkitta.

• Zmiany w innych narządach
  Obejmują zapalenie płuc, śródmiąższowe choroby płuc, zapalenie mięśnia sercowego i trzustki. U osób z HIV występuje także włochata leukoplakia języka.

Wirus Epsteina-Barr mononukleoza zakaźna możliwe komplikacje
Do najczęstszych powikłań mononukleozy zakaźnej należą ropnie okołomigdałkowe, bakteryjne zapalenie zatok i ropne zapalenie węzłów chłonnych. U niektórych pacjentów pojawiają się zapalenie wyrostka sutkowatego i ślinianek. Rzadziej dochodzi do martwicy wątroby lub pęknięcia śledziony. Przy współistniejących nowotworach czy uszkodzeniach układu nerwowego może rozwinąć się sepsa, przewlekły niedowład lub nasilona ataksja.

Wirus Epsteina-Barr mononukleoza zakaźna diagnostyka

Diagnostyką zakażeń EBV zajmują się lekarze rodzinni, pediatrzy i chorób zakaźnych. Ważne są informacje o kontakcie z dziećmi (żłobki, przedszkola, szkoły) oraz o wcześniejszych przypadkach podobnych dolegliwości. Kluczowe badania obejmują:

• Badanie fizykalne
  Zapalenie migdałków, uogólniona limfadenopatia, powiększenie wątroby i śledziony, objawy oponowe czy neurologiczne oraz odgłosy płucne.

• Badania laboratoryjne
  Limfocytoza z udziałem komórek atypowych (5–50%), czasami neutropenia, niedokrwistość i trombocytopenia. Podwyższone wartości bilirubiny, ALT, AST i fosfatazy alkalicznej.

• Serologia (ELISA)
  Obecność przeciwciał IgM anty-VCA sugeruje świeże zakażenie, zaś jednoczesne występowanie IgG anty-VCA i IgG anty-EBNA świadczy o przebytej infekcji.

• Metody obrazowe i inne
  Wykonuje się RTG klatki piersiowej lub czaszki, TK/MRI mózgu i płuc, USG jamy brzusznej, badania tkanek miękkich oraz biopsje węzłów chłonnych, szpiku kostnego bądź płynu mózgowo-rdzeniowego.

Diagnostyka różnicowa
W odróżnieniu od mononukleozy zakaźnej EBV bierze się pod uwagę zapalenie migdałków, świnkę oraz nowotwory układu chłonnego. Wszystkie te jednostki chorobowe mogą dawać podobny obraz kliniczny, dlatego konieczne jest przeprowadzenie szczegółowego wywiadu, badania przedmiotowego i odpowiednich testów.

Wirus Epsteina-Barr mononukleoza zakaźna leczenie

Nie opracowano dotąd swoistej terapii przeciwwirusowej skierowanej przeciw EBV. Pacjenci z ciężkim przebiegiem choroby wymagają hospitalizacji. Podstawą postępowania są odpoczynek, odpowiednie nawodnienie i dieta lekkostrawna. W razie potrzeby leczenie przenosi się na oddział intensywnej terapii.

Terapia konserwatywna
W związku z brakiem uniwersalnych leków przeciwwirusowych leczenie ogranicza się do objawowego stosowania leków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych, dostosowanych do wieku i stanu pacjenta. W przypadkach związanych z nowotworami EBV włącza się chemioterapię, a u chorych z zaburzeniami hematologicznymi – przeszczep szpiku. Przy zajęciu układu nerwowego stosuje się leki uspokajające, przeciwdrgawkowe i neuroprotekcyjne.

Wirus Epsteina-Barr mononukleoza zakaźna rokowanie, zapobieganie, powikłania, śmiertelność, występowanie przypadki choroby w Polsce, jaki lekarz leczy, jaki szpital, jaki odział szpitalny 

Wirus Epsteina-Barr mononukleoza zakaźna powikłania nieleczenia
Niepodjęcie leczenia objawowego może prowadzić do nasilonej limfadenopatii z ropniami okołomigdałkowymi i bakteryjnym zapaleniem zatok. U części pacjentów rozwijają się powikłania wątroby, jak wirusowe zapalenie wątroby i żółtaczka, oraz obrzęk śledziony ze zwiększonym ryzykiem jego pęknięcia. Brak odpowiedniego odpoczynku i nawadniania sprzyja przewlekłemu zmęczeniu, a w rzadkich przypadkach fibroticznym zmianom w wątrobie czy śródmiąższowym chorobom płuc.

Wirus Epsteina-Barr mononukleoza zakaźna śmiertelność
Mononukleoza zakaźna sama w sobie ma bardzo niską śmiertelność; większość przypadków przebiega łagodnie. Zgon może wystąpić wyjątkowo, gdy dojdzie do pęknięcia śledziony i nie zostanie ono szybko rozpoznane lub w przebiegu ciężkich powikłań neurologicznych, takich jak zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. U pacjentów ze znacznie obniżoną odpornością ryzyko ciężkiego przebiegu jest wyższe, ale i wtedy zgony zdarzają się bardzo rzadko.

Wirus Epsteina-Barr mononukleoza zakaźna zapobieganie
Nie istnieje szczepionka przeciw EBV, dlatego profilaktyka polega na ograniczeniu kontaktów z zakaźną śliną: unikanie wspólnego jedzenia, picia czy używania tych samych przyborów. Ważne jest mycie rąk oraz zachowanie higieny w placówkach opieki i edukacji. Osoby z objawami infekcji powinny odpoczywać i izolować się od innych, by ograniczyć rozprzestrzenianie wirusa. Edukacja na temat dróg zakażenia znacząco zmniejsza ryzyko nowych przypadków.

Wirus Epsteina-Barr mononukleoza zakaźna rokowanie w leczeniu 
Przy właściwym postępowaniu rokowanie jest bardzo dobre. Leczenie polega na odpoczynku, nawadnianiu i lekach przeciwgorączkowych oraz przeciwbólowych. Objawy zwykle ustępują w ciągu 2–6 tygodni, a całkowite odzyskanie sił może trwać do kilku miesięcy. U większości pacjentów nie pozostawia trwałych następstw, a przeciwciała powstałe po zakażeniu chronią przed ostrą reinfekcją. Powikłania wymagające dalszego leczenia występują rzadko.

Wirus Epsteina-Barr mononukleoza zakaźna przypadki w Polsce
Mononukleoza występuje głównie u młodzieży i młodych dorosłych (15–24 lata), z nieznaczną przewagą kobiet. Szacuje się, że wskaźnik zapadalności wynosi około 5–8 przypadków na 100 000 mieszkańców rocznie, choć rzeczywista liczba może być wyższa z powodu łagodnych i bezobjawowych postaci. Większość chorych to uczniowie i studenci, rzadziej osoby w średnim wieku.

Wirus Epsteina-Barr mononukleoza zakaźna do jakiego lekarza się udać
Pierwszym krokiem jest wizyta u lekarza rodzinnego lub pediatry, który na podstawie badania i testów serologicznych rozpozna mononukleozę. W przypadku ciężkiego przebiegu lub powikłań kieruje się pacjenta do szpitalnego oddziału chorób zakaźnych lub wewnętrznego. Przy ograniczeniach oddechowych i bólu gardła warto skonsultować się także z laryngologiem.