Indukowane zaburzenie urojeniowe jak rozpoznać i leczyć ten problem?
Indukowane zaburzenie urojeniowe (ang. induced delusional disorder, dawniej także shared psychotic disorder, folie à deux; w ICD-10: F24) to rzadkie zaburzenie psychiczne, w którym urojenia jednej osoby są przejmowane przez drugą osobę lub kilka osób pozostających z nią w bliskiej relacji emocjonalnej. W nowszych klasyfikacjach opis tego zjawiska uległ zmianie: w ICD-11 nie funkcjonuje już jako odrębna jednostka tak jak w ICD-10, lecz mieści się w szerszym obszarze zaburzeń urojeniowych i innych zaburzeń psychotycznych.
To zaburzenie jest rzadkie i zwykle dotyczy osób żyjących w silnej zależności emocjonalnej, często w izolacji społecznej. Najczęściej opisuje się sytuację, w której jedna osoba ma pierwotne objawy psychotyczne, a druga zaczyna podzielać te same fałszywe przekonania.
Urojenia to fałszywe, utrwalone przekonania, których nie da się skorygować logicznymi argumentami ani faktami. W indukowanym zaburzeniu urojeniowym druga osoba zaczyna wierzyć w treści urojeniowe osoby chorej psychicznie, zwykle dlatego, że pozostaje z nią w bardzo bliskiej relacji i ma ograniczony kontakt z innymi źródłami oceny rzeczywistości.
Klasycznie opisywano:
osobę pierwotnie chorą, u której urojenia wystąpiły jako pierwsze,
osobę wtórnie zaangażowaną, która zaczyna te urojenia podzielać.
Współczesna psychiatria podkreśla, że zjawisko to nie zawsze daje się łatwo oddzielić od innych zaburzeń psychotycznych, dlatego obecnie większy nacisk kładzie się na ocenę całego obrazu klinicznego niż na samą dawną nazwę rozpoznania.
Objawy
Objawy mogą być różne, zależnie od treści urojeń i stanu psychicznego osoby pierwotnie chorej. Najczęściej obserwuje się:
silne przekonanie o czymś, co nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości, na przykład o prześladowaniu, spisku, zdradzie, zatruciu lub chorobie,
podzielanie tych samych urojeń przez drugą osobę,
wycofanie społeczne,
nieufność wobec otoczenia,
unikanie pomocy medycznej lub odrzucanie wyjaśnień lekarza,
czasem napięcie, lęk, drażliwość lub zachowania obronne.
Nie u każdej osoby występują omamy, dezorganizacja zachowania czy pełny obraz psychozy. Dlatego rozpoznanie wymaga oceny psychiatrycznej, a nie opiera się wyłącznie na pojedynczym objawie.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Nie ma jednej, prostej przyczyny tego zaburzenia. Z dostępnych opisów klinicznych wynika, że ryzyko mogą zwiększać:
bardzo bliska, zależna relacja z osobą z urojeniami,
izolacja społeczna,
przewlekły stres,
ograniczony kontakt z innymi ludźmi i alternatywną oceną sytuacji,
współistnienie innych zaburzeń psychicznych,
trudności poznawcze lub większa podatność psychiczna u osoby wtórnie zaangażowanej.
Warto podkreślić, że nie każda bliska relacja z osobą chorującą psychicznie prowadzi do takiego problemu. To zjawisko jest rzadkie.
Diagnostyka
Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na szczegółowym badaniu psychiatrycznym. Lekarz ocenia:
jakie są treści urojeń,
kiedy objawy się pojawiły,
czy druga osoba przejęła przekonania od osoby pierwotnie chorej,
jak wygląda relacja między tymi osobami,
czy występują inne objawy psychozy,
czy objawy mogą wynikać z innej choroby psychicznej, neurologicznej lub z działania substancji psychoaktywnych.
W diagnostyce różnicowej bierze się pod uwagę między innymi:
zaburzenie urojeniowe,
schizofrenię i inne pierwotne zaburzenia psychotyczne,
zaburzenia afektywne z objawami psychotycznymi,
psychozy związane z używaniem substancji,
psychozy wtórne do chorób somatycznych lub neurologicznych.
Czy potrzebne są badania dodatkowe?
Czasem tak. W zależności od sytuacji lekarz może zlecić:
podstawowe badania laboratoryjne,
ocenę neurologiczną,
badania obrazowe lub toksykologiczne,
konsultacje innych specjalistów.
Badania te nie potwierdzają samego zaburzenia, ale pomagają wykluczyć inne przyczyny objawów psychotycznych.
Leczenie i postępowanie
Leczenie zależy od:
nasilenia objawów,
stopnia zagrożenia dla pacjenta i otoczenia,
obecności innych zaburzeń psychicznych,
wieku pacjenta,
chorób współistniejących,
warunków rodzinnych i społecznych.
Najczęściej postępowanie obejmuje:
1. Ocenę i leczenie osoby pierwotnie chorej
To zwykle kluczowy element. Jeśli jedna osoba ma aktywne zaburzenie psychotyczne, jej leczenie może zmniejszyć także nasilenie objawów u drugiej osoby.
2. Ograniczenie wzajemnego wzmacniania urojeń
W części przypadków poprawę przynosi czasowe rozdzielenie osób, ale nie jest to zasada odpowiednia dla wszystkich i nie powinno być wdrażane samodzielnie bez oceny specjalisty. Taka decyzja wymaga uwzględnienia bezpieczeństwa, stanu psychicznego i sytuacji rodzinnej.
3. Farmakoterapia
U części pacjentów stosuje się leki przeciwpsychotyczne, szczególnie gdy objawy są nasilone, utrwalone albo współistnieją inne zaburzenia psychotyczne. Dobór leku i dawki jest indywidualny.
4. Psychoterapia i wsparcie psychospołeczne
Po ustabilizowaniu stanu psychicznego ważne bywają:
psychoedukacja,
wsparcie rodziny,
terapia pomagająca odzyskać krytycyzm wobec objawów,
praca nad funkcjonowaniem społecznym i redukcją izolacji.
Gdzie się leczyć?
Pomocą zajmują się przede wszystkim:
psychiatra,
psycholog kliniczny lub psychoterapeuta jako wsparcie uzupełniające,
w razie potrzeby lekarz rodzinny, który kieruje do dalszej diagnostyki,
czasem neurolog lub internista, jeśli trzeba wykluczyć somatyczne przyczyny objawów.
Diagnostyka i leczenie najczęściej odbywają się w:
poradni zdrowia psychicznego,
centrum zdrowia psychicznego,
oddziale dziennym psychiatrycznym,
oddziale psychiatrycznym w przypadku cięższych objawów,
szpitalnym oddziale ratunkowym lub izbie przyjęć psychiatrycznej, jeśli stan jest nagły.
Na jakim oddziale szpitalnym można być leczonym?
Jeżeli potrzebna jest hospitalizacja, najczęściej jest to:
oddział psychiatryczny dla dorosłych,
oddział psychiatryczny dzienny,
oddział psychiatryczny dzieci i młodzieży, jeśli problem dotyczy osoby niepełnoletniej,
rzadziej oddział internistyczny lub neurologiczny, gdy trzeba pilnie wykluczyć przyczynę somatyczną objawów.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Warto zgłosić się do lekarza lub psychiatry, gdy:
pojawiają się utrwalone przekonania sprzeczne z faktami,
dwie blisko związane osoby zaczynają wierzyć w ten sam spisek, prześladowanie lub zagrożenie,
objawy prowadzą do izolacji, konfliktów i pogorszenia codziennego funkcjonowania,
chory przestaje ufać otoczeniu i odrzuca pomoc,
pojawiają się trudności ze snem, narastający lęk, pobudzenie lub wycofanie.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?
Pilnej oceny lekarskiej wymagają sytuacje, gdy:
chory zagraża sobie lub innym,
pojawiają się myśli samobójcze lub groźby,
występuje znaczne pobudzenie, agresja albo ciężki lęk,
osoba przestaje jeść, pić lub dbać o podstawowe potrzeby,
współistnieją omamy, ciężka dezorganizacja zachowania lub nagłe pogorszenie stanu psychicznego.
W takiej sytuacji należy skontaktować się z pogotowiem ratunkowym, SOR-em lub najbliższą izbą przyjęć psychiatryczną.
Możliwe powikłania
Nieleczony problem może prowadzić do:
utrwalenia urojeń,
pogorszenia relacji rodzinnych,
nasilonej izolacji społecznej,
zaniedbania zdrowia i codziennego funkcjonowania,
zachowań wynikających z treści urojeń, które mogą być niebezpieczne.
Występowanie w Polsce i statystyki
Nie ma łatwo dostępnych, wiarygodnych i aktualnych danych populacyjnych dotyczących częstości indukowanego zaburzenia urojeniowego w Polsce. W literaturze medycznej zaburzenie to jest opisywane jako rzadkie, ale precyzyjne oszacowania są trudne ze względu na zmiany klasyfikacyjne oraz niewielką liczbę rozpoznań.
Śmiertelność
Brak wiarygodnych, powszechnie raportowanych danych dotyczących swoistej śmiertelności tego zaburzenia jako odrębnej jednostki. Ryzyko zdrowotne zależy raczej od:
ciężkości psychozy,
współistniejących zaburzeń psychicznych,
zachowań wynikających z urojeń,
ryzyka samouszkodzenia lub przemocy.
Profilaktyka i zalecenia
Nie ma jednej metody, która w pełni zapobiega temu zaburzeniu, ale pomocne może być:
wczesne rozpoznanie objawów psychotycznych u osoby pierwotnie chorej,
ograniczanie długotrwałej izolacji społecznej,
szybkie zgłoszenie się po pomoc psychiatryczną przy narastającej nieufności i urojeniowych przekonaniach,
wsparcie rodziny i opiekunów,
regularne leczenie już rozpoznanych zaburzeń psychicznych.
Najczęstsze mity
„Jeśli dwie osoby wierzą w to samo, to pewnie mają rację”
Nie. Wspólna wiara w dane przekonanie nie wyklucza urojeń, szczególnie gdy osoby żyją w silnej zależności i izolacji.
„To samo minie, wystarczy przeczekać”
Nie zawsze. Objawy psychotyczne wymagają rzetelnej oceny lekarskiej, bo mogą się nasilać i prowadzić do zagrożenia.
„Każda osoba z urojeniami jest agresywna”
To nieprawda. Agresja nie jest objawem obowiązkowym. Ryzyko ocenia się indywidualnie, zależnie od treści urojeń, nasilenia objawów i sytuacji klinicznej.
Podsumowanie
Indukowane zaburzenie urojeniowe to rzadkie zjawisko psychiatryczne, w którym jedna osoba przejmuje urojenia drugiej osoby, zwykle pozostającej z nią w bardzo bliskiej relacji. Współczesne klasyfikacje odchodzą od traktowania go jako całkowicie odrębnej jednostki i ujmują je szerzej w obrębie zaburzeń psychotycznych.
Najważniejsze jest wczesne rozpoznanie, ocena bezpieczeństwa i kontakt z psychiatrą. Leczenie dobiera się indywidualnie i może obejmować farmakoterapię, wsparcie psychologiczne oraz działania ograniczające utrwalanie urojeń.