Ciało obce w zatoce szczękowej najważniejsze informacje dla pacjenta
Ciało obce w zatoce szczękowej (maxillary sinus foreign body) to sytuacja, w której do wnętrza zatoki przedostaje się materiał lub przedmiot, który fizjologicznie nie powinien się tam znajdować. Najczęściej dotyczy to powikłań po zabiegach stomatologicznych, rzadziej urazów twarzoczaszki. Problem może przebiegać bezobjawowo, ale może też prowadzić do przewlekłego stanu zapalnego zatoki, bólu twarzy, wydzieliny z nosa lub nawracających infekcji. Rozpoznanie zwykle opiera się na badaniu laryngologicznym albo stomatologicznym oraz na tomografii komputerowej. Leczenie dobiera się indywidualnie do rodzaju ciała obcego, objawów, czasu jego zalegania i obecności powikłań.
Zatoka szczękowa to największa z zatok przynosowych. Leży w kości szczęki, blisko korzeni górnych zębów przedtrzonowych i trzonowych. Z tego powodu część ciał obcych w tej zatoce ma pochodzenie zębopochodne, czyli wiąże się z leczeniem stomatologicznym lub chirurgią stomatologiczną. Do zatoki mogą przedostać się między innymi: fragment korzenia, ząb, materiał z leczenia kanałowego, implant, narzędzie stomatologiczne albo materiał wypełniający. Rzadziej przyczyną są urazy i ciała obce pourazowe.
Samo stwierdzenie ciała obcego nie zawsze oznacza ciężką chorobę. U części pacjentów zmiana jest wykrywana przypadkowo w badaniu obrazowym. Jednocześnie pozostawione ciało obce może podtrzymywać stan zapalny, zaburzać wentylację zatoki i powodować przewlekłe dolegliwości.
Objawy
Objawy bywają nieswoiste, czyli podobne do innych chorób nosa i zatok. Mogą obejmować:
jednostronny ból lub uczucie rozpierania twarzy, zwłaszcza w okolicy policzka,
nawracający lub przewlekły katar, często jednostronny,
spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła,
uczucie zatkania nosa,
ból zębów górnych lub dyskomfort po stronie chorej zatoki,
nieprzyjemny zapach z nosa lub jamy ustnej,
bóle głowy,
czasem brak objawów i rozpoznanie przypadkowe.
Jeżeli problem ma związek z zabiegiem stomatologicznym, objawy mogą pojawić się po ekstrakcji zęba, leczeniu kanałowym, podniesieniu dna zatoki lub leczeniu implantologicznym.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Najczęstsze przyczyny to:
powikłania zabiegów stomatologicznych,
przemieszczenie korzenia zęba, implantu lub narzędzia do zatoki,
przedostanie się materiału z leczenia endodontycznego,
połączenie ustno-zatokowe lub przetoka ustno-zatokowa po usunięciu zęba,
urazy twarzoczaszki i ciała obce pourazowe.
Ryzyko zwiększa bliskie położenie korzeni górnych zębów względem dna zatoki szczękowej oraz zabiegi wykonywane w tej okolicy. W publikacjach podkreśla się, że przypadki jatrogenne, czyli związane z leczeniem, są obecnie opisywane coraz częściej.
Diagnostyka
Diagnostyka opiera się na wywiadzie, badaniu przedmiotowym i obrazowaniu. Szczególnie ważna jest informacja o niedawnym leczeniu stomatologicznym, urazie albo długo utrzymujących się, jednostronnych objawach zatokowych.
Najczęściej stosuje się:
badanie laryngologiczne,
badanie stomatologiczne lub chirurgiczno-stomatologiczne,
endoskopię nosa, jeśli jest wskazana,
tomografię komputerową zatok albo CBCT, które pomagają ocenić lokalizację ciała obcego, stan błony śluzowej, drożność ujścia zatoki i ewentualne powikłania.
W praktyce klinicznej obrazowanie jest bardzo ważne, ponieważ pozwala zaplanować leczenie i odróżnić ciało obce od innych przyczyn jednostronnych zmian w zatoce, takich jak przewlekłe zapalenie zatok, zmiany grzybicze czy powikłania zębopochodne bez obecności materiału obcego.
Przygotowanie do badania
Przygotowanie zależy od rodzaju badania. Do TK lub CBCT zwykle nie jest potrzebne specjalne przygotowanie. Przed planowanym zabiegiem lekarz może zlecić dodatkowe badania, ocenić przyjmowane leki, choroby współistniejące i ryzyko znieczulenia.
Leczenie i postępowanie
Leczenie nie zawsze wygląda tak samo. Zależy od:
rodzaju i wielkości ciała obcego,
czasu jego obecności w zatoce,
nasilenia objawów,
współistnienia zapalenia zatoki,
obecności przetoki ustno-zatokowej,
przyczyny stomatologicznej lub pourazowej,
wieku i chorób współistniejących pacjenta.
W wielu przypadkach leczenie polega na usunięciu ciała obcego, zwłaszcza gdy powoduje objawy, podtrzymuje stan zapalny albo współistnieje z zębopochodnym zapaleniem zatoki. Obecnie często preferuje się technikę endoskopową, ponieważ pozwala działać pod kontrolą wzroku i zwykle wiąże się z mniejszym urazem operacyjnym niż starsze metody otwarte. W części sytuacji nadal potrzebne bywa leczenie przez chirurga szczękowo-twarzowego lub dostęp łączony, szczególnie gdy ciało obce leży w trudno dostępnym miejscu albo współistnieje problem stomatologiczny wymagający osobnego zaopatrzenia.
Leczenie farmakologiczne może obejmować leki przeciwbólowe, płukanie nosa roztworem soli, a czasem antybiotykoterapię, ale sama farmakoterapia zwykle nie usuwa przyczyny, jeśli w zatoce pozostaje materiał obcy. Decyzję o lekach podejmuje lekarz po ocenie obrazu klinicznego.
Możliwe powikłania
Nieleczone ciało obce może wiązać się z:
przewlekłym zapaleniem zatoki szczękowej,
utrzymującą się lub nawracającą wydzieliną z nosa,
bólem twarzy,
powstaniem lub utrzymywaniem się połączenia ustno-zatokowego,
trudnościami w skutecznym leczeniu stomatologicznym lub laryngologicznym.
Powikłania ciężkie są możliwe, ale należą do rzadszych sytuacji i zwykle zależą od rodzaju urazu, lokalizacji ciała obcego oraz opóźnienia rozpoznania.
Gdzie się leczyć?
W diagnostyce i leczeniu najczęściej uczestniczą:
laryngolog (otorynolaryngolog),
chirurg stomatologiczny,
chirurg szczękowo-twarzowy,
czasem stomatolog zachowawczy z endodoncją lub implantolog, jeśli problem jest związany z leczeniem zęba albo implantem.
Diagnostyka zwykle odbywa się w:
poradni laryngologicznej,
poradni chirurgii stomatologicznej,
poradni chirurgii szczękowo-twarzowej,
pracowni TK lub CBCT.
Na jakim oddziale szpitalnym można być leczonym?
Jeżeli potrzebne jest leczenie zabiegowe lub hospitalizacja, pacjent może być leczony na:
oddziale otorynolaryngologicznym,
oddziale chirurgii szczękowo-twarzowej,
rzadziej na oddziale chirurgii stomatologicznej, jeśli dana placówka prowadzi takie leczenie.
Wybór oddziału zależy od lokalizacji ciała obcego, planowanej techniki zabiegowej i tego, czy problem ma głównie charakter laryngologiczny, stomatologiczny czy pourazowy.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Umów konsultację, jeśli:
po leczeniu zęba lub zabiegu implantologicznym pojawiły się jednostronne objawy zatokowe,
masz przewlekły katar lub ból policzka po jednej stronie,
występuje nieprzyjemny zapach z nosa,
objawy nie ustępują mimo leczenia,
w badaniu obrazowym przypadkowo wykryto ciało obce w zatoce.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?
Pilnej oceny lekarskiej wymagają:
silny, szybko narastający ból twarzy,
gorączka i wyraźne objawy ostrego zakażenia,
obrzęk twarzy,
zaburzenia widzenia, ból oka, podwójne widzenie,
nasilone krwawienie,
świeży uraz twarzoczaszki z podejrzeniem obecności ciała obcego.
Występowanie w Polsce i statystyki
Brakuje łatwo dostępnych, wiarygodnych ogólnopolskich danych pokazujących częstość występowania ciała obcego w zatoce szczękowej w populacji ogólnej. Dostępne publikacje opisują głównie serie przypadków, przeglądy i opisy powikłań, najczęściej związanych z leczeniem stomatologicznym. Z literatury wynika, że jest to problem rzadki, ale rozpoznawany częściej w związku z większą liczbą zabiegów stomatologicznych i implantologicznych.
Śmiertelność
Dla samego ciała obcego w zatoce szczękowej nie ma powszechnie raportowanych, wiarygodnych danych populacyjnych dotyczących śmiertelności. W typowych przypadkach zębopochodnych problem dotyczy głównie miejscowego stanu zapalnego i konieczności leczenia zabiegowego, a nie bezpośredniego zagrożenia życia. Cięższy przebieg może dotyczyć przede wszystkim rozległych urazów twarzoczaszki lub opóźnionych, powikłanych przypadków.
Profilaktyka i zalecenia
Najważniejsze działania profilaktyczne to:
staranna kwalifikacja i planowanie zabiegów stomatologicznych w okolicy zatoki,
odpowiednia diagnostyka obrazowa przed wybranymi procedurami,
szybka kontrola po zabiegu, jeśli pojawią się jednostronne objawy zatokowe,
nielekceważenie dolegliwości po ekstrakcji, leczeniu kanałowym czy implantacji,
współpraca między laryngologiem a dentystą lub chirurgiem szczękowo-twarzowym, gdy podejrzewa się przyczynę zębopochodną.
Najczęstsze mity
„Skoro nic nie boli, nie trzeba nic robić”
Nie zawsze. Część przypadków rzeczywiście przebiega bezobjawowo, ale decyzję o obserwacji albo leczeniu powinien podjąć lekarz po ocenie badania obrazowego i ryzyka powikłań.
„Antybiotyk rozwiąże problem”
Nie w każdym przypadku. Jeżeli w zatoce pozostaje ciało obce, leczenie farmakologiczne może łagodzić objawy, ale nie zawsze usuwa przyczynę problemu.
„Każdy taki przypadek wymaga tej samej operacji”
Nie. Sposób leczenia zależy od lokalizacji ciała obcego, objawów, obecności zapalenia, przetoki oraz przyczyny stomatologicznej lub pourazowej.
Podsumowanie
Ciało obce w zatoce szczękowej to rzadki, ale ważny problem laryngologiczno-stomatologiczny. Najczęściej jest związany z zabiegami w obrębie górnych zębów i może powodować jednostronne objawy zatokowe albo zostać wykryty przypadkowo. Kluczowe znaczenie mają dokładny wywiad, badanie endoskopowe oraz TK lub CBCT. Leczenie jest dobierane indywidualnie, a w wielu objawowych przypadkach polega na usunięciu ciała obcego, często metodą endoskopową. Najlepsze wyniki daje współpraca specjalistów zajmujących się nosem, zatokami i leczeniem stomatologicznym.