Ciało obce w pochwie skąd się bierze i kiedy iść do lekarza
Ciało obce w pochwie (vaginal foreign body; łac. corpus alienum vaginae) to sytuacja, w której w pochwie znajduje się przedmiot, który nie powinien tam pozostawać. Może to być przypadkowo pozostawiony tampon, fragment prezerwatywy, element pessara, a u dzieci także papier toaletowy lub niewielkie przedmioty włożone podczas zabawy. Problem może dotyczyć dziewczynek, nastolatek i dorosłych kobiet. Objawy bywają różne: od braku dolegliwości po nieprzyjemny zapach, upławy, krwawienie, ból i zakażenie. Rozpoznanie zwykle stawia się na podstawie wywiadu i badania, a leczenie polega przede wszystkim na bezpiecznym usunięciu ciała obcego.
Ciałem obcym w pochwie nazywa się każdy przedmiot pozostający w świetle pochwy, który nie pełni tam zamierzonej, kontrolowanej funkcji medycznej albo został pozostawiony zbyt długo. W praktyce najczęściej chodzi o zatrzymany tampon, ale możliwe są też inne sytuacje, w tym przedmioty wprowadzone przypadkowo lub celowo. U dzieci problem może być związany z naturalną ciekawością, ale w części przypadków trzeba również brać pod uwagę uraz lub przemoc seksualną.
Objawy
Najczęstsze objawy to:
nieprawidłowa wydzielina z pochwy – często o przykrym zapachu,
plamienie lub krwawienie z dróg rodnych,
ból w podbrzuszu lub okolicy miednicy,
pieczenie, świąd, zaczerwienienie lub obrzęk okolicy intymnej,
dyskomfort przy oddawaniu moczu,
czasem objawy ze strony układu moczowego lub odbytnicy.
U dziewczynek przed pokwitaniem do częstszych objawów należą krwawienie i upławy. Przedpokwitaniowe krwawienie z dróg rodnych zawsze wymaga oceny lekarskiej, ponieważ ciało obce jest tylko jedną z możliwych przyczyn.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Do najczęstszych sytuacji należą:
pozostawienie tamponu na zbyt długi czas,
założenie kolejnego tamponu bez usunięcia poprzedniego,
pozostawienie fragmentu prezerwatywy lub innego wyrobu dopochwowego,
przypadkowe wprowadzenie papieru, drobnego przedmiotu lub zabawki,
obecność materiału medycznego lub urządzenia, które uległo przemieszczeniu albo uszkodzeniu.
Ważne: tampon nie „gubi się” w jamie brzusznej. Może jednak utkwić w pochwie i wymagać usunięcia. Tampony należy zmieniać regularnie i nie pozostawiać ich dłużej niż 8 godzin.
Diagnostyka
Podstawą rozpoznania są:
wywiad – kiedy mogło dojść do pozostawienia przedmiotu, jakie są objawy, czy występuje ból, krwawienie lub gorączka,
badanie ginekologiczne lub badanie zewnętrznych narządów płciowych,
w razie potrzeby badania obrazowe, gdy rozpoznanie nie jest pewne albo istnieje podejrzenie powikłań.
U dzieci badanie powinno być dostosowane do wieku i sytuacji klinicznej. W polskich rekomendacjach wskazano, że przy podejrzeniu ciała obcego w pochwie można wykorzystywać wzierniki dziecięce lub waginoskop, a w pilnych lub szczególnych sytuacjach badanie może wymagać sedacji albo znieczulenia ogólnego.
Jeśli potrzebne są badania obrazowe, u dziewczynek najczęściej preferuje się USG przezbrzuszne, ponieważ nie wiąże się z promieniowaniem i jest mniej inwazyjne niż badanie przezpochwowe. Tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny są rozważane głównie wtedy, gdy podejrzewa się powikłania, takie jak ropień czy przetoka.
Leczenie i postępowanie
Leczenie polega przede wszystkim na usunięciu ciała obcego. Sposób postępowania zależy od:
wieku pacjentki,
rodzaju, wielkości i położenia przedmiotu,
czasu jego pozostawania w pochwie,
nasilenia objawów,
obecności zakażenia lub innych powikłań.
W prostych przypadkach usunięcie jest możliwe w gabinecie, pod bezpośrednią kontrolą wzroku. Czasem stosuje się płukanie solą fizjologiczną lub usunięcie narzędziem. W trudniejszych przypadkach konieczne może być badanie i zabieg w znieczuleniu. Antybiotyk nie zawsze jest potrzebny – decyzja zależy od obrazu klinicznego i cech zakażenia. Utrzymująca się wydzielina po leczeniu przeciwbakteryjnym powinna nasuwać podejrzenie, że przyczyną może być niewykryte ciało obce.
Gdzie się leczyć?
Pomocy można szukać w zależności od sytuacji w:
gabinecie ginekologicznym,
poradni ginekologii dziecięcej i dziewczęcej,
podstawowej opiece zdrowotnej lub nocnej opiece, jeśli objawy są łagodniejsze,
SOR lub izbie przyjęć, gdy występują objawy alarmowe.
Problemem zajmują się najczęściej:
ginekolog,
ginekolog dziecięcy / ginekolog dziewczęcy,
u dzieci także pediatra,
w razie powikłań lub podejrzenia przemocy seksualnej – zespół wielospecjalistyczny.
Na jakim oddziale szpitalnym można być leczonym?
Jeśli potrzebna jest hospitalizacja, najczęściej dotyczy to:
oddziału ginekologicznego,
oddziału ginekologii dziecięcej, jeśli jest dostępny,
oddziału pediatrycznego – u dzieci,
oddziału ratunkowego / izby przyjęć w trybie pilnym.
Dobór miejsca leczenia zależy od wieku pacjentki, ciężkości objawów, potrzeby znieczulenia oraz podejrzenia powikłań.
Możliwe powikłania
Długo pozostające ciało obce może prowadzić do:
zakażenia,
przewlekłego stanu zapalnego,
uszkodzenia tkanek,
martwicy uciskowej,
perforacji,
przetoki pochwowo-pęcherzowej lub pochwowo-odbytniczej,
bliznowacenia i zwężenia pochwy.
Rzadkim, ale bardzo poważnym powikłaniem związanym zwłaszcza z długim pozostawieniem tamponu jest zespół wstrząsu toksycznego (toxic shock syndrome, TSS). To stan nagły, wymagający pilnej pomocy szpitalnej. Objawy mogą obejmować wysoką gorączkę, ból mięśni, wymioty, biegunkę, wysypkę, zawroty głowy, splątanie i szybko pogarszający się stan ogólny.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Umów konsultację, jeśli występują:
nieprzyjemnie pachnące upławy,
krwawienie lub plamienie poza miesiączką,
ból w podbrzuszu,
podejrzenie, że tampon, prezerwatywa lub inny przedmiot pozostał w pochwie,
utrzymujące się objawy mimo leczenia infekcji.
Jeżeli tampon pozostaje w pochwie i nie można go bezpiecznie usunąć samodzielnie, należy zgłosić się do lekarza.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?
Pilnie zgłoś się do SOR lub wezwij pomoc, gdy pojawiają się:
wysoka gorączka,
silny ból,
obfite krwawienie,
omdlenie, splątanie lub wyraźne osłabienie,
duszność,
uogólniona wysypka,
objawy sugerujące zespół wstrząsu toksycznego.
U dziecka pilnej oceny wymaga także krwawienie z dróg rodnych, szczególnie jeśli przyczyna jest niejasna.
Występowanie w Polsce i statystyki
Brakuje łatwo dostępnych, aktualnych ogólnopolskich danych epidemiologicznych dotyczących ciała obcego w pochwie. Dostępna literatura podkreśla, że nawet w populacji pediatrycznej brakuje dużych, nowoczesnych serii opisujących częstość tego problemu. Często cytowane starsze dane odnoszą się do wąskich populacji i nie powinny być bezpośrednio przenoszone na całą populację Polski.
Śmiertelność
Dla samego ciała obcego w pochwie nie ma powszechnie raportowanych wskaźników śmiertelności. W praktyce zagrożenie życia dotyczy przede wszystkim rzadkich ciężkich powikłań infekcyjnych, zwłaszcza zespołu wstrząsu toksycznego, który jest stanem potencjalnie śmiertelnym i wymaga natychmiastowego leczenia szpitalnego.
Profilaktyka i zalecenia
Zmieniaj tampony regularnie i nie pozostawiaj ich dłużej niż 8 godzin.
Przed i po wymianie tamponu myj ręce.
Jeśli nie masz pewności, czy poprzedni tampon został usunięty, nie zakładaj kolejnego.
W razie utrzymujących się, cuchnących upławów nie lecz się wyłącznie „na infekcję” bez badania – trzeba wykluczyć ciało obce.
U dzieci nawracające upławy lub krwawienie powinny skłonić do konsultacji pediatrycznej lub ginekologicznej.
Najczęstsze mity
„Tampon może wędrować po całym ciele”
Nie. Tampon może utkwić w pochwie, ale nie przemieszcza się do jamy brzusznej.
„Nieprzyjemny zapach zawsze oznacza zwykłą infekcję”
Nie zawsze. Jedną z możliwych przyczyn jest pozostawione ciało obce, zwłaszcza tampon.
„Jeśli objawy są łagodne, można długo czekać”
To błąd. Długie pozostawanie ciała obcego zwiększa ryzyko zakażenia i uszkodzenia tkanek.
Podsumowanie
Ciało obce w pochwie to problem, który zwykle można skutecznie leczyć, ale wymaga właściwej diagnostyki i bezpiecznego usunięcia przedmiotu. Typowe objawy to cuchnące upławy, krwawienie, ból i dyskomfort. U dzieci szczególnej uwagi wymagają nawracające upławy i krwawienie przed pokwitaniem. W części przypadków konieczne są badania obrazowe lub zabieg w znieczuleniu. Najgroźniejsze są rzadkie powikłania infekcyjne, dlatego nie należy zwlekać z konsultacją przy objawach alarmowych.