Drętwienie brody

Drętwienie brody może wynikać z chorób i urazów dotyczących nerwów czuciowych twarzy oraz struktur sąsiednich. Najczęstsze źródła to: neuralgia nerwu trójdzielnego, urazy i guzy, a także zmiany zwyrodnieniowe odcinka szyjnego kręgosłupa. Objaw może pojawiać się również w przebiegu migreny z aurą, półpaśca, niedokrwistości z niedoboru witaminy B12 oraz w niektórych zaburzeniach psychicznych. Rozpoznanie opiera się na badaniu fizykalnym, ocenie stomatologicznej i neurologicznej oraz badaniach obrazowych (RTG, TK, MRI) i laboratoryjnych. Leczenie dobiera się do przyczyny i obejmuje farmakoterapię, fizjoterapię lub – w wybranych sytuacjach – leczenie operacyjne.

Dlaczego drętwieje broda?

Neuralgia nerwu trójdzielnego
Głównym objawem neuralgii są napadowe bóle twarzy wyzwalane m.in. goleniem, żuciem, mimiką czy ekspozycją na wiatr oraz zimną wodę. Zajęcie pnia nerwu trójdzielnego może prowadzić do przewlekłego zmniejszenia czucia po jednej stronie twarzy. Drętwienie brody pojawia się przy izolowanym uszkodzeniu trzeciej gałęzi (nerwu żuchwowego).
Oprócz hipoestezji w okolicy brody możliwe jest osłabienie czucia w dolnej wardze, policzku, żuchwie, błonie śluzowej policzków, dziąsłach, zębach oraz w dolnej części języka i jamy ustnej. Obraz bywa uzupełniony obwodowym niedowładem mięśni żucia z asymetrią twarzy i odchyleniem żuchwy w stronę zajętą chorobą.
W większości przypadków dochodzi do tzw. konfliktu naczyniowo-nerwowego (ucisku nerwu przez sąsiednie naczynie). Sprzyjają temu m.in. miażdżyca i nadciśnienie tętnicze. Inne przyczyny to guzy mózgu lub kości czaszki, a niekiedy zwężenie kanałów kostnych po chorobach laryngologicznych, urazach głowy lub chorobach zębów.

Urazy
Drętwienie brody po urazie wynika zwykle z uszkodzenia lub ucisku nerwu żuchwowego. Może też towarzyszyć stłuczeniom i krwiakom w projekcji zębów przedtrzonowych – w tym miejscu z otworu bródkowego wychodzi gałąź czuciowa zaopatrująca brodę i dolną wargę. W takich sytuacjach dolegliwości najczęściej ustępują wraz ze zmniejszeniem obrzęku.
Rany cięte mogą przeciąć gałąź nerwową, co skutkuje utrwalonym drętwieniem. Złamanie żuchwy bywa powikłane uciskiem lub przerwaniem ciągłości nerwu zębodołowego dolnego. Urazom towarzyszą ból, obrzęk, podbiegnięcia krwawe, zaburzenia artykulacji, asymetria twarzy, a także ruchomość lub zwichnięcia zębów.

Zapalenie kości i szpiku żuchwy
Infekcja może szerzyć się z chorych zębów i dziąseł, ran ropnych, otwartych złamań, czyraków i karbunkułów twarzy, z niektórych chorób laryngologicznych lub drogą krwi z odległych ognisk. Objawy to ból, gorączka, ropna wydzielina z kieszonek dziąsłowych, ograniczenie otwierania ust i trudności w oddychaniu. Drętwieniu brody może towarzyszyć mrowienie lub kłucie.

Guzy żuchwy
Drętwienie brody może być skutkiem raka żuchwy lub naciekania nerwów przez inne nowotwory. Często wcześnie pojawia się silny ból, narastające trudności z otwieraniem i zamykaniem ust, naciek policzka i dna jamy ustnej, owrzodzenia i krwawienia. Rzadziej przyczyną są wewnątrzkostne guzy łagodne (np. szkliwiak, kostniak, guzy z grupy olbrzymiokomórkowych), które miejscowo niszczą tkanki.

Choroby odcinka szyjnego kręgosłupa
Niekiedy drętwienie brody ma związek z napięciem mięśni i podrażnieniem tylnych korzeni nerwowych w przebiegu zmian zwyrodnieniowych szyi (np. wypukliny i przepukliny krążków międzykręgowych, spondyloartroza). Występuje ból szyi, wymuszona pozycja głowy, a po stronie zajętej chorobą może pojawić się także drętwienie kończyny górnej.

Migrena z aurą
Jednym z typów aury są przemijające zaburzenia czucia – najpierw w palcach, potem z szerzeniem się na całą kończynę, połowę szyi, twarz i brodę. Po aurze rozwija się typowy napad migreny z jednostronnym, pulsującym bólem głowy, nudnościami, nadwrażliwością na światło i dźwięk, czasem z łagodnymi zawrotami.

Półpasiec
Choroba jest reaktywacją wirusa ospy wietrznej-półpaśca u osób, które przebyły ospę wietrzną. Oprócz zapalenia nerwów (w tym trójdzielnego) pojawiają się charakterystyczne pęcherzykowe wysypki wzdłuż przebiegu zajętych nerwów. U dzieci może współistnieć nieżyt górnych dróg oddechowych. Objawy zwykle utrzymują się 2–3 tygodnie.

Inne choroby
Czasami drętwienie brody bywa elementem obrazu:

• Stwardnienia rozsianego. Dochodzi do uszkodzenia dróg czuciowych i nerwów czaszkowych, w tym trójdzielnego. Możliwe są niedowłady, zapalenie nerwu wzrokowego, ataksja oraz zaburzenia funkcji zwieraczy.

• Niedokrwistości złośliwej (niedoboru witaminy B12). Oprócz zaburzeń czucia twarzy i kończyn występują osłabienie mięśni, chwiejność chodu, tachykardia, powiększenie wątroby i śledziony, a także „lakierowany” język.

• Zaburzeń psychicznych. Najczęściej w zaburzeniach lękowych lub konwersyjnych; drętwienie może pojawiać się w nietypowym kontekście, niepasującym do obrazu choroby somatycznej. Zdarza się również w depresji.

Diagnostyka – jak ustalić przyczynę?
Rozpoznaniem kieruje się zwykle neurolog, który – zależnie od wskazań – kieruje do stomatologa, chirurga szczękowo-twarzowego lub hematologa. W ocenie przyczyny drętwienia brody wykorzystuje się:

• Badanie neurologiczne. Poszukiwanie punktów spustowych w miejscach wyjścia gałęzi nerwu trójdzielnego, ocena czucia, odruchów i siły mięśniowej w celu wykrycia ubytków wskazujących na uszkodzenie ośrodkowego lub obwodowego układu nerwowego.

• Badanie stomatologiczne. Szczególnie przydatne w urazach i podejrzeniu zapalenia kości i szpiku szczęki/żuchwy; pozwala wykryć złamania oraz ogniska zapalne zębopochodne.

• Radiografia. Przy urazach i podejrzeniu zapalenia kości i szpiku wykonuje się zdjęcia żuchwy; przy dolegliwościach szyi – RTG odcinka szyjnego kręgosłupa.

• Tomografia komputerowa (TK). Precyzuje zasięg zmian pourazowych i zapalnych w czaszce i żuchwie oraz ocenia procesy zwyrodnieniowe kręgosłupa. Ułatwia identyfikację zwężeń kanałów, którymi przebiegają gałęzie nerwu trójdzielnego.

• Rezonans magnetyczny (MRI). Zalecany przy podejrzeniu guzów mózgu lub konfliktu naczyniowo-nerwowego; pozwala uwidocznić torbiele, nowotwory i ocenę stosunków naczyniowo-nerwowych (angiografia MR).

• Badania laboratoryjne. W niedokrwistości złośliwej: morfologia, biochemia oraz przeciwciała przeciw czynnikowi wewnętrznemu i komórkom okładzinowym żołądka. W guzach: badanie histopatologiczne zmiany. W procesach zapalnych: posiew materiału w celu identyfikacji drobnoustrojów i antybiogramu.

Leczenie

Postępowanie zachowawcze
Strategia zależy od przyczyny objawu:

• Neuralgia nerwu trójdzielnego. Leki przeciwdrgawkowe (np. karbamazepina lub okskarbazepina) z ostrożną titracją dawki do skuteczności, następnie stopniowa redukcja. Uzupełniająco leki przeciwbólowe, przeciwskurczowe oraz poprawiające mikrokrążenie; w razie potrzeby blokady nerwowe. Skuteczne metody fizykoterapii to m.in. prądy diadynamiczne, galwanizacja, ultrafonoforeza.

• Migrena. W napadzie stosuje się NLPZ, a w cięższych przypadkach tryptany; przy nasilonych wymiotach leki przeciwwymiotne. Profilaktykę opiera się na dobranych indywidualnie lekach (np. beta-adrenolityki, topiramat, leki przeciwdrgawkowe lub przeciwdepresyjne).

• Półpasiec. Leczenie przeciwwirusowe (acyklowir lub odpowiedniki) najlepiej rozpocząć w ciągu 72 godzin od początku wysypki; w razie potrzeby leki przeciwbólowe.

• Infekcje i zapalenie kości i szpiku. Antybiotyki o szerokim spektrum z późniejszą modyfikacją według antybiogramu; w ranach i otwartych złamaniach antybiotykoterapia empiryczna wdrażana niezwłocznie.

• Niedokrwistość złośliwa. Leczenie substytucyjne witaminą B12 (zwykle przewlekłe lub dożywotnie) oraz terapia chorób prowadzących do niedoboru.

• Zaburzenia psychiczne. Psychoterapia, a w razie wskazań leki psychotropowe dobrane przez lekarza.

Leczenie chirurgiczne
Dobiera się je do przyczyny drętwienia. Stosuje się m.in.:

• Neuralgia: mikrochirurgiczna dekompresja naczyniowo-nerwowa, przezskórne metody neurodestrukcyjne (np. ablacja falami radiowymi), stereotaktyczna radiochirurgia.

• Choroby mózgu: usuwanie guzów, leczenie tętniaków.

• Urazy: chirurgiczne opracowanie i szycie ran szczękowo-twarzowych, osteosynteza żuchwy.

• Zapalenie kości żuchwy: sekwestrektomia oraz oczyszczenie ognisk zakażenia.