Ból w nadbrzuszu jest objawem towarzyszącym wielu chorobom układu pokarmowego, takim jak infekcje jelitowe, zapalenie żołądka, wrzody trawienne czy schorzenia strefy trzustkowo-żółciowej. Istnieją także pozabrzuszne przyczyny bólu, w tym zapalenie płuc dolnych płatów, nerwobóle międzyżebrowe, czy uszkodzenia aorty brzusznej i jej odgałęzień.
Przyczyny bólu w nadbrzuszu
Dyspepsja funkcjonalna
Ból w nadbrzuszu często wynika z nieprawidłowości w diecie, takich jak spożywanie fast foodów, jedzenie w pośpiechu lub "na sucho". Objawy pojawiają się zwykle w sytuacjach stresowych, podczas podróży czy zmiany strefy czasowej. Ból ma charakter umiarkowany, zwykle dokuczliwy lub bolesny, rzadziej ostry i kłujący. Często towarzyszy mu uczucie ciężkości, pełności w żołądku, nudności, zgaga i odbijanie powietrzem. Objawy nasilają się podczas stresu, co może być powiązane z reakcjami układu nerwowego – np. poceniem się, przyspieszonym biciem serca czy chłodem dłoni i stóp.
Zapalenie żołądka
W przypadku zapalenia błony śluzowej żołądka o zwiększonej kwasowości pojawia się ostry ból w nadbrzuszu, nasilający się 20–30 minut po posiłku i utrzymujący przez kilka godzin. Przy zmniejszonej kwasowości ból ma charakter tępy, niezwiązany z jedzeniem. Towarzyszą mu uczucie ciężkości, nudności i odbijanie. Ostre zapalenie żołądka wywołane błędami dietetycznymi lub spożyciem alkoholu może przypominać objawy „ostrego brzucha”. Przewlekła forma wiąże się z okresowym bólem, zmianami w stolcu oraz osłabieniem związanym z niedoborem żelaza.
Wrzód trawienny
Charakteryzuje się silnym bólem w nadbrzuszu, który pojawia się zaraz po posiłku. Objawy towarzyszące obejmują zgagę, nudności oraz czasem wymioty przynoszące chwilową ulgę. W przypadku perforacji wrzodu ból jest nagły, ostry („ból sztyletu”), a pacjent unika ruchów, przyciągając nogi do brzucha.
Zwężenie odźwiernika
W początkowej fazie zwężenia występuje uczucie ciężkości w żołądku i ból po obfitym posiłku. W zaawansowanej fazie ból jest stały, nasilający się po jedzeniu, czemu towarzyszą wymioty niestrawionym pokarmem zjedzonym dzień wcześniej.
Zapalenie trzustki
Ostre zapalenie trzustki objawia się silnym bólem w nadbrzuszu i bólem w lewym podżebrzu, który promieniuje i przybiera charakter opasujący. Nasila się w pozycji leżącej na plecach. Ból jest często związany z intensywnym spożyciem alkoholu. Przewlekła forma charakteryzuje się dyskomfortem, który rzadko jest silny, o ile przestrzega się odpowiedniej diety. Zapalenie trzustki może powodować problemy trawienne, takie jak tłuszczowe stolce czy wzdęcia.
Zapalenie pęcherzyka żółciowego
W ostrym zapaleniu pęcherzyka żółciowego ból jest nagły, silny, zlokalizowany w prawym podżebrzu i nadbrzuszu, często promieniuje do pleców. Towarzyszą mu nudności, wymioty z żółcią oraz zażółcenie skóry. Przewlekła postać choroby objawia się bólem o mniejszym nasileniu i uczuciem ciężkości po spożyciu tłustych potraw.
Przepukliny
Przepuklina przeponowa powoduje ból zamostkowy i w nadbrzuszu, który nasila się podczas pochylania ciała do przodu. Towarzyszy mu zgaga i trudności z oddychaniem. Przepuklina kresy białej objawia się rozlanym bólem, który wzmaga się podczas wysiłku fizycznego.
Zakażenia jelitowe
W przypadku zatrucia pokarmowego ból w nadbrzuszu pojawia się nagle, wraz z nudnościami, wymiotami i biegunką. Objawy zwykle rozwijają się w ciągu kilku godzin od spożycia skażonej żywności.
Nowotwory
Łagodne zmiany w żołądku (np. polipy) mogą powodować umiarkowany ból, niezwiązany z jedzeniem. Rak żołądka charakteryzuje się narastającym bólem, utratą apetytu i szybkim chudnięciem.
Choroby układu oddechowego
Zapalenie płuc dolnych płatów lub zapalenie opłucnej może powodować tępy ból w nadbrzuszu, nasilający się podczas oddychania czy kaszlu.
Zawał mięśnia sercowego
W brzusznej postaci zawału ból pojawia się nagle w nadbrzuszu, towarzyszy mu silne osłabienie, bladość skóry i zimne poty.
Neuralgia międzyżebrowa
Ból promieniujący do nadbrzusza może być związany z uciskiem nerwów międzyżebrowych. Jest ostry, nasila się podczas ruchu i dotyku.
Powikłania farmakoterapii
Stosowanie leków, takich jak niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), może prowadzić do bólu w nadbrzuszu, związanego z uszkodzeniem błony śluzowej żołądka. Objawy nasilają się na czczo i w nocy.
Rzadsze przyczyny bólu w nadbrzuszu
Choroby śledziony: powiększenie, ropień lub torbiel.
Rzadkie schorzenia żołądka: ostre rozciągnięcie lub skręt żołądka.
Choroby nerek: kolka nerkowa, odmiedniczkowe zapalenie nerek.
Problemy naczyniowe: zakrzepica żyły wrotnej, tętniak aorty brzusznej.
Zatrucia: np. metalami ciężkimi, nikotyną, czy morfiną.
Stany psychogenne: histeria, maskowana depresja, somatyzacja.
Diagnostyka
Podczas badania fizykalnego lekarz ocenia obszary nadwrażliwości i przeprowadza zarówno powierzchowną, jak i głęboką palpację w okolicy nadbrzusza. Ze względu na różnorodność przyczyn bólu w górnej części brzucha, gastroenterolog stosuje szeroką gamę metod diagnostycznych, zarówno laboratoryjnych, jak i obrazowych. Do najbardziej wartościowych badań należą:
USG jamy brzusznej
To prosta, nieinwazyjna metoda pozwalająca wykryć oznaki stanów zapalnych, ubytków wrzodziejących i nowotworów w nadbrzuszu. USG umożliwia ocenę cech anatomicznych i funkcjonalnych przewodu pokarmowego, a także diagnozowanie chorób takich jak kamicze zapalenie pęcherzyka żółciowego, zapalenie trzustki czy przepuklina.Metody rentgenowskie
Badanie RTG dostarcza ograniczonej ilości informacji, dlatego stosuje się zdjęcia rentgenowskie z kontrastem doustnym. Metoda ta jest przydatna w diagnostyce wrzodów, zwężeń odźwiernika czy przepukliny przeponowej oraz do oceny motoryki przewodu pokarmowego.EFGDS (endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego)
To najbardziej precyzyjne badanie pozwalające na wizualizację zmian zapalnych i erozyjnych w ścianach przełyku, żołądka oraz dwunastnicy. Wykonywana biopsja umożliwia różnicowanie wrzodów, a także łagodnych i złośliwych nowotworów w obrębie żołądka.Badania laboratoryjne
Podstawowe badania obejmują morfologię krwi, badanie moczu, analizę kału (koprogram) oraz pomiar poziomu glukozy. W celu wykrycia zapalenia błony śluzowej żołądka i wrzodów pomocne jest badanie soku żołądkowego oraz test ureazowy na obecność Helicobacter pylori. Reakcja Gregersena pozwala na wykrycie ukrytych krwawień w przewodzie pokarmowym.Dodatkowe badania
W przypadkach nadkwaśnego zapalenia błony śluzowej żołądka stosuje się wewnątrzżołądkową pH-metrię. Funkcje żołądka ocenia się za pomocą elektrogastrografii i scyntygrafii radionuklidowej. Szczegółowy obraz narządów jamy brzusznej uzyskuje się dzięki tomografii komputerowej (TK).
W przypadku ostrego bólu sugerującego objawy "ostrego brzucha" konieczne jest pilne badanie przez chirurga. Jeśli istnieje podejrzenie przyczyn pozabrzusznych, warto skonsultować się z kardiologiem, pulmonologiem lub neurologiem. Pacjenci z podejrzeniem psychogennych przyczyn bólu powinni być ocenieni przez psychiatrę.
Leczenie
Pomoc przed diagnozą
W przypadku nagłego bólu w nadbrzuszu nie należy przyjmować leków przeciwbólowych przed wizytą u lekarza, aby nie zafałszować obrazu klinicznego. U pacjentów z rozpoznanymi chorobami przewodu pokarmowego, w celu złagodzenia bólu zaleca się przestrzeganie diety i unikanie czynników wywołujących dolegliwości. W przypadku zatrucia pokarmowego należy przepłukać żołądek i zastosować środki adsorbujące.Terapia zachowawcza
Leczenie rozpoczyna się od działań niefarmakologicznych, takich jak dieta, zmiana stylu życia, unikanie szkodliwych nawyków oraz eliminacja czynników ryzyka. Farmakoterapia jest wdrażana po dokładnej diagnostyce i ustaleniu przyczyny dolegliwości. Do najczęściej stosowanych leków należą:Środki przeciwbólowe
Przy braku gastropatii stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), uzupełnione środkami rozkurczowymi i prokinetycznymi w celu poprawy motoryki przewodu pokarmowego.Enzymy trawienne
Preparaty enzymatyczne poprawiają wchłanianie i trawienie, co łagodzi objawy związane z ich niedoborem.Środki przeciwwydzielnicze
Leki zmniejszające wydzielanie kwasu solnego w żołądku są stosowane w leczeniu bólu spowodowanego nadkwaśnością oraz w gojeniu ubytków błony śluzowej.Antybiotyki
W przypadku zakażenia H. pylori stosuje się schematy eradykacyjne, zawierające antybiotyki. Leczenie antybiotykowe jest także wskazane w bakteryjnych infekcjach układu oddechowego i pęcherzyka żółciowego.
Leczenie chirurgiczne
Powikłania wrzodów trawiennych i duże guzy wymagają interwencji chirurgicznej, takiej jak resekcja żołądka czy wagotomia selektywna. W ostrym kamiczym zapaleniu pęcherzyka żółciowego zaleca się cholecystektomię, a w przypadku przepuklin wykonuje się plastykę z użyciem własnych tkanek lub materiału syntetycznego.